Dziś chciałabym się zająć tą pierwszą kwestią, a mianowicie – problematyką związaną z załatwianiem spraw spadkowych, w sytuacji gdy spadkodawca umiera za granicą, zaś jego spadkobiercy mieszkają w Polsce.

W dobie postępującej globalizacji i związanej z tym możliwości swobodnego przemieszczenia się, wiele osób decyduje się wyjechać za granicę na przykład w celach zarobkowych. Niekiedy dochodzi do sytuacji, że osoby te gromadzą jednocześnie majątek w Polsce, jak również za granicą. W przypadku śmierci obywatela polskiego, który w chwili śmierci mieszkał za granicą i posiadał majątek zarówno w Polsce, jak i na terenie innego kraju, spadkobiercy stają przed nie lada dylematem – gdzie i w jaki sposób przeprowadzić postępowanie spadkowe oraz czy jest możliwość załatwienia formalności spadkowych w Polsce?

W przypadku osób zmarłych w dniu lub po dniu 17 sierpnia 2015 r. z pomocą przychodzi Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego, czyli tak zwane unijne rozporządzenie spadkowe. Celem tegoż rozporządzenia jest wprowadzenie jednolitego statutu spadkowego dla całości spraw spadkowych i tym samym zapobieżenie rozczłonkowaniu spraw na skutek stosowania norm kolizyjnych obowiązujących w państwach, w których położony jest majątek zmarłego wchodzący w skład spadku. Oznacza to, że orzeczenie spadkowe wydane w jednym kraju UE będzie wywoływało także skutek w państwach członkowskich, na obszarze których położony jest majątek zmarłego spadkodawcy.

W art. 4 unijnego rozporządzenia spadkowego wprowadzono ogólną zasadę jurysdykcji sądów państw członkowskich,  determinowaną miejscem zwykłego pobytu spadkodawcy z chwili jego śmierci.  U podstaw takiego rozstrzygnięcia leżało przekonanie, że sprawy spadkowe wykazują ścisły związek z państwem, w którym spadkodawca miał zwykły pobyt w chwili śmierci.

Powstaje zatem pytanie – jak należy rozumieć pojęcie miejsca zwykłego pobytu?

Przywołane unijne rozporządzenie spadkowe nie zawiera definicji pojęcia miejsca zwykłego pobytu, jednakże istotnych wskazówek dotyczących okoliczności, które wymagają uwzględnienia przy rozumieniu tego pojęcia, dostarcza motyw 23 i 24 rozporządzenia. Tak więc pobyt zwykły określa się jako miejsce ześrodkowania życiowych interesów osoby fizycznej, miejsce, w którym znajduje się główne centrum egzystencji danej osoby, przy czym uwzględnienia wymagają okoliczności natury osobistej i zawodowej, a mniejsze znaczenie ma element czasu, a także miejsce, w którym znajduje się główny punkt więzi danej osoby i jej stosunków życiowych.

Tytułem przykładu,  jeżeli obywatel polski wyjechał do Niemiec z powodów zawodowych albo ekonomicznych, aby tam pracować, ale zachował ścisły i stabilny związek z Polską, tj. jego zagraniczny wyjazd z założenia miał mieć charakter tymczasowy i w miarę swoich możliwości często on przyjeżdżał do rodzinnego kraju, pielęgnując przy tym więzi rodzinne i społeczne, zmarłego można by uznać nadal za posiadającego miejsce zwykłego pobytu w państwie pochodzenia, w którym znajdował się ośrodek interesów jego życia rodzinnego i społecznego i tym samym właściwym do rozpoznania spraw spadkowych po zmarłym byłby sąd polski. Oczywiście wszystko będzie zależało od okoliczności danej sprawy, a w szczególności od tego, czy zmarły rzeczywiście zachował ścisły i stabilny związek z krajem swojego pochodzenia oraz czy spadkobiercy będą w stanie wykazać tę kwestię przed sądem.

Unijne rozporządzenie spadkowe określa także zasadę wskazania prawa właściwego dla ogółu spraw spadkowych po zmarłym – w art. 21 Rozporządzenia prawodawca unijny wprowadził taki sam łącznik, jak w przypadku właściwości jurysdykcyjnej organów państwa członkowskiego, czyli ostatnie miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy zmarły wykazywał silniejszy związek z innym państwem. W motywie 25 unijnego rozporządzenia spadkowego podaje się przykład spadkodawcy, który do państwa miejsca zwykłego pobytu przeniósł się stosunkowo krótko przed śmiercią i nie jest z nim żadnym stopniu zintegrowany.

Jak widać, przepisy rozporządzenia mogą sprawić, że sprawy spadkowe po zmarłym będą rozstrzygane według innego prawa niż jego prawo ojczyste. Ma to o tyle doniosłe znaczenie, że temu prawu podlegać będą takie kwestie jak zdolność do dziedziczenia, odpowiedzialność za długi spadkowe czy dział spadku.

Jak więc sprawić, aby właściwym prawem do ogółu spraw spadkowych było prawo ojczyste spadkodawcy?

Unijne rozporządzenie spadkowe dopuszcza możliwość dokonania wyboru prawa państwa, którego obywatelstwo posiada się w chwili dokonywania wyboru lub w chwili śmierci, jako prawa, któremu podlega ogół spraw dotyczących jego spadku. Pozwala to na uniknięcie trudności związanych z ustaleniem ostatniego miejsca pobytu spadkodawcy.

W myśl art. 22 ust. 2 unijnego rozporządzenia spadkowego wybór prawa właściwego musi być dokonany w sposób wyraźny w oświadczeniu w formie rozrządzenia na wypadek śmierci lub musi wynikać z postanowień takiego rozrządzenia. Innymi słowy, klauzula wyboru prawa właściwego dopuszczalna jest w każdym rozrządzeniu na wypadek śmierci w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. d rozporządzenia, a więc zarówno w testamencie, jak i w umowie dotyczącej spadku.

Uprzednie regulowanie spraw spadkowych i skorzystanie z powyższego rozwiązania przez spadkodawcę z całą pewnością pozwoli na usunięcie niepewności prawnej związanej z ustaleniem prawa właściwego dla ogółu spraw spadkowych spadkodawcy-emigranta i dziedziczących po nim spadkobierców. Warto zatem zadbać o uporządkowanie spraw spadkowych jeszcze za życia, zwłaszcza kiedy decydujemy się na dłuższy wyjazd za granicę.

Jeżeli mają Państwo pytania związane z przeprowadzeniem postępowania spadkowego po zmarłym spadkobiercy, który mieszkał za granicą lub potrzebują Państwo pomocy związanej z uporządkowaniem spraw spadkowych za życia – serdecznie zapraszamy do kontaktu z naszą Kancelarią.

Artykuł ŚMIERĆ SPADKODAWCY ZA GRANICĄ – JAK UREGULOWAĆ SPRAWY SPADKOWE? pochodzi z serwisu Aval Consult - Kancelaria Radców Prawnych i Adwokatów Gdańsk.

Ministerstwo Sprawiedliwości prowadzi intensywne prace nad zmianą przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, których jednym z głównych celów jest wprowadzenie do procedury cywilnej szeregu nowych czynności o charakterze informacyjnym oraz mediacyjnym, jako warunku koniecznego wszczęcia postępowania sądowego o orzeczenie rozwodu.

Projekt Ministerstwa Sprawiedliwości noszący ostatnią datę modyfikacji: 2.07.2018 znajduje się obecnie na etapie konsultacji publicznych. W wywiadzie udzielonym PAP, dyrektor departamentu spraw rodzinnych i nieletnich w resorcie sprawiedliwości Mikołaj Pawlak powiedział, że „dobrze byłoby, aby na przełomie października i listopada projekt ten trafił już pod obrady Stałego Komitetu przy Radzie Ministrów”. „Czyli prawdopodobnie w tym roku może trafić do parlamentu”.

Zgodnie z założeniami projektu wniesienie powództwa o rozwód będzie poprzedzane postępowaniem informacyjnym. Celem tego postępowania jest doprowadzenie do pojednania małżonków, a gdy pojednanie okaże się niemożliwe – wypracowanie porozumienia o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi, kontaktach rodziców z dziećmi oraz wysokości w jakiej każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowywania dziecka.

Projekt przewiduje, że w ramach postępowania informacyjnego, za zgodą małżonków będzie też możliwe wypracowanie porozumienia w zakresie spornych spraw majątkowych, ale tylko w takim zakresie w jakim mogłyby one być przedmiotem postępowania przeprowadzonego przez sąd orzekający o rozwodzie.

Postępowanie informacyjne obowiązkowe będzie wyłącznie w stosunku do małżonków, którzy mają wspólne małoletnie dzieci, chyba że jeden z małżonków został wcześniej prawomocnie skazany za umyślne przestępstwo na szkodę drugiego małżonka lub dziecka, lub gdy tylko przedstawiono mu zarzut popełnienia takiego przestępstwa. Rodzinne postępowanie informacyjne będzie można jednakże przeprowadzić, gdy z wnioskiem wystąpi pokrzywdzony małżonek.

W wyniku zmiany przepisów, w przypadku małżeństw wychowujących wspólnie małoletnie dzieci, procedura rozwodu zacznie się więc od wniosku o przeprowadzenie rodzinnego postępowania informacyjnego, a nie od pozwu o orzeczenie rozwodu.

Po otrzymaniu wniosku o przeprowadzenie rodzinnego postępowania informacyjnego, sąd na posiedzeniu niejawnym zarządzi:

1) wezwanie stron do obowiązkowego udziału w posiedzeniu informacyjnym, które przeprowadzane jest niezwłocznie z udziałem mediatora i doręcza im pouczenie o indywidualnych i społecznych skutkach rozpadu małżeństwa;

2) przeprowadzenie mediacji rodzinnej;

3) wyznaczenie mediatora, któremu zleca przeprowadzenie mediacji.

Analiza projektu doprowadza do przekonania, że udział w posiedzeniu informacyjnym jest obowiązkowy, w przeciwieństwie do udziału w mediacjach, który ma charakter dobrowolny. Za interpretacją taką przemawia to, że w toku posiedzenia informacyjnego małżonkowie muszą potwierdzić mediatorowi osobiste zapoznanie się z pouczeniem  o indywidualnych i społecznych skutkach rozpadu małżeństwa.

Mediacja zgodnie z projektem winna trwać co najmniej 1 miesiąc, a na zgodny wniosek stron może zostać przedłużona przez sąd do 6 miesięcy. Należy zwrócić uwagę, że mediacja może zakończyć się zawarciem ugody przez małżonków. W razie przedstawienia ugody, którą sąd zatwierdził w postępowaniu informacyjnym, we właściwej sprawie o rozwód, sąd może ograniczyć postępowanie dowodowe do ustalenia okoliczności dotyczących rozkładu pożycia.

W trakcie postępowania mediacyjnego nie będzie możliwe wszczęcia postępowania dotyczącego przyznania alimentów, zaspokajania potrzeb rodziny, władzy rodzicielskiej i kontaktów. Rozwiązanie takie ma sprzyjać mediacji poprzez ograniczenia małżonkom możliwości tworzenia nowych ognisk konfliktów.

Samo postępowanie informacyjne zakończone musi być postanowieniem sądu o jego umorzeniu z podaniem przyczyny, np. upływ okresu wyznaczonego do przeprowadzenia mediacji rodzinnej, przedstawienie przez mediatora protokołu zawierającego wypracowane porozumienie stanowiącego ugodę.

Podsumowując, procedura rozwodu w przypadku małżeństw posiadających wspólnie małoletnie dzieci, po wprowadzeniu proponowanych zmian w Kodeksie postępowania cywilnego, wyglądać będzie następująco:

1) wniosek o przeprowadzenie postępowania informacyjnego.

2) postępowanie informacyjne

3) mediacja

4) postanowienie o umorzeniu postępowania informacyjnego

5) pozew o rozwód

6) sądowe postępowanie o orzeczenie rozwodu

7) wyrok

W przypadku wniesienia pozwu o rozwód, do którego nie dołączono postanowienia o umorzeniu postępowania informacyjnego, pozew będzie traktowany przez sąd jak wniosek o wszczęcie rodzinnego postępowania informującego.

Wejście w życie przedstawionych powyżej procedur mediacyjnych doprowadzi niewątpliwe do wydłużenia całej procedury rozwodowej i to co najmniej o kilka miesięcy. Obecnie w Sądzie Okręgowym w Gdańsku między złożeniem pozwu o rozwód, a wyznaczeniem pierwszej rozprawy mija średnio około 6 miesięcy. Uwzględniając złożoność postępowania, na które składa się złożenie wniosku, postanowienie sądu, posiedzenie informacyjne, mediacje, ponownie postanowienie sądu, można śmiało przyjąć, że nowa procedura „przedrozwodowa”, w przypadku małżeństw wychowujących wspólnie małoletnie dziecko trwać będzie około 3 miesięcy.

Należy przy tym zwrócić uwagę, że zgodnie z projektem, sąd będzie mógł zawiesić postępowanie w sprawie o rozwód wielokrotnie, jeśli tylko stwierdzi, że są widoki na utrzymanie pożycia małżeńskiego. Zgodnie z obecnie obowiązującym przepisem sąd mógł zrobić to tylko jeden raz.

Trudno jest się więc zgodzić z autorami projektu, że proponowane zmiany zmierzają „do usprawnienia postępowania w sprawach o rozwód lub separację, wprowadzając rozwiązania mające ograniczyć instytucje wpływające w istotny sposób na czas trwania tych postępowań”, skoro analiza projektu prowadzi do wniosku, że postępowanie, którego przedmiotem będzie orzeczenie rozwodu stanie się jeszcze bardziej skompilowane i trwać będzie znaczenie dłużej niż obecnie. Być może statystki Ministerstwa Sprawiedliwości mierzące czas postępowań sądowych rozpoczynać będą pomiar od dnia wytoczenia powództwa do dnia wydania wyroku, nie uwzględniając postępowania mediacyjnego, jednakże z punktu widzenia zainteresowanych małżonków, procedura rozpoczynać będzie się teraz od wniosku o wszczęcie postępowania informacyjnego. Sądy zaś, na co należy również zwrócić uwagę, a czego zdają się nie dostrzegać autorzy projektu, obarczone zostaną koniecznością dokonywania nowych czynności, jak wydanie postanowień, czy  dodatkową pracą sekretariatu, co pośrednio z pewnością przyczyni się do wydłużenia procedury o kolejne tygodnie. Wydaje się, że w projekcie brak jest zupełnie pomysłu na to, aby promować zgodną wolę stron w rozwiązaniu małżeństwa, np. poprzez zawarcie ugody bez udziału instytucji państwa. W zamian, widzimy raczej nachalne dążenie do utrzymania związku małżeńskiego, co wydaje się być działaniem zupełnie nie odpowiadającym oczekiwaniom i przemianom jakie nastąpiły w sferze społecznej  na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci.

Artykuł Mediacja w miejsce rozwodu? Nowe prawo w Nowym Roku. pochodzi z serwisu Aval Consult - Kancelaria Radców Prawnych i Adwokatów Gdańsk.